Pisarnia.pl - Austriacka Biblioteka Narodowa
Wyobraźmy sobie, że zaczynasz studia i jesteś proszony o złożenie pracy na zaliczenie o objętości 10 stron na zadany temat. Praca ma polegać na zajęciu stanowiska w jakiejś kwestii i ma być napisana stylem naukowym. Zaczynasz się zastanawiać, co to znaczy. Czy wypracowania, które na pęczki pisałeś w liceum, przygotowując się do matury, to taki właśnie rodzaj tekstu?
Nie jesteś pewny i zaczynasz szukać informacji, co dokładnie oznacza ten cały styl naukowy. Znajdujesz parę dosyć jasnych podpowiedzi, takich jak np. to, że tekst naukowy powinien zawierać fachową terminologię, być spójny i logiczny, nienacechowany emocjonalniebezosobowy. Ale odnajdujesz też informację, że taki tekst powinien być zwięzły i cechować się “ścisłością sformułowań”.

No i tu zaczynają się schody.

Fachowa terminologia – myślisz sobie: dobra, rzucę kilkoma mądrze brzmiącymi terminami z podręczników. Logicznie i spójnie – no fajnie: czyli jedno powinno wynikać z drugiego i całość powinna jakoś trzymać się kupy. Bezosobowo – okej: będę unikał zdań zaczynających się od “ja” (co wcale nie jest prawdą i pisałam o tym tutaj). No ale…

Co to znaczy, że tekst ma być zwięzły? Czy to znaczy, że ma być krótki? Że zdania mają nie zajmować trzech linijek? Czy że język ma być prosty?

Wydaje mi się, że dla studentów, a nawet dla wielu młodszych i starszych naukowców, wcale nie jest jasne, co to dokładnie znaczy zwięzły tekst. I tak naprawdę nikt mi nigdy nie wytłumaczył na czym to polega, a komentarze w stylu “napisała pani zwięźle i na temat” brałam za dobrą monetę, myśląc, że osiągnęłam tą właśnie mityczną zwięzłość – nie wiedząc nawet do końca jak!

W związku z tym postanowiłam, że na potrzeby niniejszego artykułu zagłębię się nieco w ten temat i rozłożę zwięzłość na czynniki pierwsze.

*

Czym jest zwięzłość (w teorii)?

Definicja słownikowa zwięzłości jest prosta jak drut:

Zwięzły – zawierający wiele treści w niewielu słowach.

Słownik Języka Polskiego

Albo też:

Zwięzłość – treściwe i dokładne użycie słów w mowie lub piśmie.

Lexico

Mamy tutaj już jakiś punt zaczepienia – chodzi najprawdopodobniej o specyficzne użycie słów. Przekonać się o tym mogli wszyscy ci, którzy kiedykolwiek przygotowywali artykuł naukowy bądź rozdział w monografii zbiorowej i musieli się zmieścić w określonej ilości słów bądź znaków (i zapewne nieźle się przy tym męczyli).

Ale czy zwróciłeś uwagę, że w obu definicjach pojawia się też słowo “treść” i “treściwie”?

Otóż ograniczenie ilości i długości słów to jedna strona medalu. O wiele bardziej liczy się to, jak szybko i sprawnie jesteś w stanie przekazać czytelnikowi twoją myśl – czyli twoją treść. W związku z tym w zwięzłości chodzi bardziej o to, aby jak najprecyzyjniej ubrać twoje myśli w słowa, a nie o to, aby tych słów było odpowiednio mało.

I – co ważne – to, że nikt nie narzucił ci limitu słów, znaków lub stron, nie oznacza, że twój tekst naukowy nie ma być zwięzły. Do zwięzłości powinno się dążyć zawsze, chociażby z szacunku dla twojego czytelnika i faktu, że w świecie istnieje już i tak nieprzyzwoicie dużo treści.

Jednym słowem, nawet jeśli możesz poszaleć co do długości tekstu, unikaj rozwlekania jego zawartości.

Pisarnia - Austriacka Biblioteka Narodowa
Sala paradna Austriackiej Biblioteki Narodowej, Wiedeń, fot. Pisarnia.pl
Czym jest zwięzłość (w praktyce)?

Tak rozumianą zwięzłość można osiągnąć w realu na różne sposoby, zaczynając od tego, jak wąsko lub jak szeroko zakreślisz temat swojej pracy, a na doborze odpowiednich sformułowań kończąc.

Przyjrzyjmy się kilku sposobom, dzięki którym można osiągnąć zwięzłość w tekście naukowym.

Trzymanie się tematu

Jeśli zwięzłość to umiejętność przekazania sporej ilości treści w niewielu słowach, to niepotrzebne ci są słowa, które nie przekazują żadnej istotnej treści. Proste. Zwyczajnie nie lej wody i nie zapychaj tekstu informacjami, które czytelnikowi do niczego się nie przydają, a wręcz odciągają jego uwagę od twojego głównego wątku. Każde zdanie lub akapit, które nic nie wnosi do tematu twojej pracy można spokojnie wywalić.

Przykład: Piszesz o znaczeniu mediów społecznościowych w branży X, na przykładzie firmy Y. Czy potrzebne są ci informacje ogólne o tej branży? Jeśli zastosowanie mediów społecznościowych w tej branży jest powszechne i trwa od lat – to raczej nie. Tą część możesz załatwić dosłownie jednym zdaniem, bez lania wody. Ale jeśli twoja przykładowa firma Y jest pionierem w tej branży jeśli chodzi o zastosowanie mediów społecznościowych – to ta informacja (i ewentualne zestawienie jej w kontraście z firmami A i B, które tego nie robią) może ci się przydać. To już coś wnosi do twojego argumentu. Czy potrzebne ci są informację o tym, czym są media społecznościowe i cała historia ich rozwoju dziesiątki lat wstecz? Niekoniecznie. Czy potrzebna ci informacja o tym, jakie funkcje media społecznościowe mogą pełnić w branży X? Owszem i możesz sięgnąć nawet dziesiątki lat wstecz.

Bądź bezlitosny: każdy znak w twoim tekście powinien być w stanie sam uzasadnić swoje istnienie.

STEPHEN B. HEARD, THE SCIENTIST’S GUIDE TO WRITING. HOW TO WRITE MORE EASILY AND EFFECTIVELY THROUGHOUT YOUR SCIENTIFIC CAREER, PRINCETON 2016, S. 183.
– Unikanie “okrężnych” sformułowań

Jeśli mamy zawierać więcej treści w mniejszej ilości słów, nie ma sensu stosowanie najdłuższych możliwych kombinacji wyrazów tylko dlatego, że wyglądają one “mądrzej”.

Zauważ, że:

  • ze względu na fakt, że… – to przecież to samo co: ponieważ…
  • kluczowe znaczenie ma również fakt XYZ – to przecież to samo co: XYZ jest równie ważne
  • trudno nie przyznać racji XYZ w jego stwierdzeniu, że… – to przecież to samo, co: zgadzam się z XYZ, że…
  • nie można nie zauważyć zależności pomiędzy X a Y – to przecież to samo co: X i Y zależą o siebie

Niestety teksty naukowe pełne są takich okrężnych sformułowań, ale to nie znaczy, że my musimy je powtarzać. Praca nad skracaniem tego typu wypowiedzi jest dosyć żmudna i niejednokrotnie wymaga dokładnego przyjrzenia się każdemu napisanemu zdaniu. Ale uwierz mi – warto.

Pamiętaj też, aby przedstawiać fakty i formułować tekst w taki sposób, abyś nie potrzebował “zapychaczy” typu:

  • należy zaznaczyć
  • warto zauważyć
  • szczególne znaczenie ma fakt
  • w tym kontekście istotne znaczenie ma
  • należy szczególnie podkreślić
  • warto dodać
  • itp.

Staraj się tak przedstawiać swoje argumenty, aby “waga” poszczególnych kwestii ukazywała się czytelnikowi sama w trakcie czytania tekstu, bez konieczności dokładnego pokazywania mu palcem, na co powinien on zwrócić uwagę.

Pisarnia.pl - Austriacka Biblioteka Narodowa
Sala paradna Austriackiej Biblioteki Narodowej, Wiedeń, fot. Pisarnia.pl
– Rezygnacja ze zbyt rozwlekłych wprowadzeń, podsumowań i łączników

Wiadomo oczywiście, że poszczególne części tekstu i akapity powinny się ze sobą łączyć. Stosuje się do tego zdania wprowadzające, podsumowujące oraz łączniki.

Jeśli jednak masz do czynienia ze stosunkowo krótkim tekstem, w którym zauważasz, że autor pompatycznie rozwleka początek każdego akapitu lub podrozdziału, próbując zaanonsować to, co się w nim za chwilę znajdzie, to niestety możesz mieć wrażenie, że zwyczajnie leje wodę. Czemu nie przechodzi od razu do rzeczy, skoro ma tak mało miejsca?

Jeśli drażni cię to u innych, sam też tak nie rób. Zastanów się, czy na pewno potrzebujesz w swoim tekście sformułowań takich jak:

  • w niniejszym podrozdziale zajmę się…
  • w nawiązaniu do zaprezentowanej w poprzednim rozdziale koncepcji…
  • nawiązując do hipotezy zaprezentowanej we wstępie do niniejszej pracy…
  • jak podkreślono we wstępnej części pracy…
  • kolejny fragment ma na celu…

Czemu nie “zająć się” i “nawiązać” do czegoś od razu, bez ogłaszania, że właśnie będziesz to robił?

Pisarnia - Austriacka Biblioteka Narodowa
Sala paradna Austriackiej Biblioteki Narodowej, Wiedeń, fot. Pisarnia.pl
– Unikanie strony biernej

Zdania w stronie biernej są wyraźnie dłuższe niż zdania w stronie czynnej, i ta reguła ma zastosowanie nie tylko do języka polskiego. Zwięzłość można zatem osiągnąć zamieniając zdania z konstrukcji w stronie biernej na stronę czynną.

No bo czy…:

  • sformułowanie analizowałem nie jest krótsze niż: poddano analizie?
  • albo: pojęcie X stosuje się często… nie jest krótsze niż: pojęcie X jest niejednokrotnie używane w odniesieniu do…
  • albo: wskażę na podobieństwa i różnice między… nie jest krótsze niż: takie zestawienie pozwoli na wskazanie podobieństw oraz wychwycenie różnic między…?

Unikaj też rozbudowanych czasowników, które zaczynają się od: “poddać”, “dokonać”, “ulegać”, itp. Wymuszają one wprowadzenie za nimi dodatkowego słowa, bo trzeba przecież “poddać czemuś“, “dokonać czegoś” i “ulec czemuś“. Spróbuj znaleźć takie zamienniki, w których dwa lub trzy słowa udaje się zastąpić jednym.

– Unikanie zaprzeczeń

Pakowanie się w zdania z wieloma zaprzeczeniami to również prosta droga do rozwlekłego tekstu. A na dodatek także mniej zrozumiałego.

Zerknij na poniższy przykład, nawiązujący do zaprzeczeń właśnie:

Zaprzeczenia komplikują przekaz.

Dzięki takim składniom nie można często jednoznacznie stwierdzić, że autor nie miał racji, tak samo jak nie można powiedzieć, że zdania z wbudowanymi zaprzeczeniami nie są zdaniami nieatrakcyjnymi.

A teraz napiszę to samo bez podwójnych zaprzeczeń.

Zdania bez zaprzeczeń lepiej pokazują, czy autor ma rację, choć bywają mniej atrakcyjne stylistycznie.

B. Stępień, Zasady pisania tekstów naukowych. Prace doktorskie i artykuły, Warszawa 2016, s. 38.

Nie masz już chyba teraz wątpliwości, że zdanie bez zaprzeczeń jest nieporównywalnie prostsze w odbiorze niż zdania z wieloma “nie”.

Podsumowanie

Wiesz już teraz, że zwięzłość to nie tylko redukcja treści, ale raczej zawieranie skrupulatnie wyselekcjonowanej treści w zgrabnym opakowaniu – najmniejszym i najzgrabniejszym z możliwych.

Pamiętaj jednak, że tekst powinien być przede wszystkim kompletny. Nie można zatem dążyć do zwięzłości poprzez “wywalanie” istotnych dla całości elementów. Skracaj i kondensuj na tyle, na ile jest to możliwe w historii, którą chcesz przekazać czytelnikowi.

Co to znaczy, że tekst naukowy ma być zwięzły?

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *