Imiesłowy wyglądają jak cztery osobne tematy gramatyczne, dopóki nie zobaczy się wspólnej zasady: wszystkie pochodzą od czasowników, ale przejmują część właściwości przymiotnika albo przysłówka. „Czytający”, „napisany”, „czytając” i „przeczytawszy” należą do jednej rodziny, choć zachowują się w zdaniu zupełnie inaczej.
Najłatwiej opanować je przez dwa pytania. Czy forma się odmienia? Jeśli tak, jest przymiotnikowa. Jeśli pozostaje niezmienna, jest przysłówkowa. Potem wystarczy ustalić, czy czynność trwa, została wykonana wcześniej, czy dotyczy wykonawcy bądź obiektu działania.
Czym jest imiesłów
Imiesłów jest formą czasownika, która łączy cechy czasownikowe z właściwościami innej części mowy. Może określać osobę lub rzecz podobnie jak przymiotnik albo opisywać dodatkową czynność podobnie jak przysłówek. Nie tworzy jednak zwykłej formy osobowej typu „czytam”, „napisała” czy „zrobimy”.
W szkolnym podziale występują cztery rodzaje:
| Typ | Końcówka charakterystyczna | Przykład | Czy się odmienia? | Co najczęściej wyraża |
|---|---|---|---|---|
| przymiotnikowy czynny | -ący | czytający | tak | wykonawcę czynności |
| przymiotnikowy bierny | -ny, -ony, -ty | napisany, zrobiony, umyty | tak | obiekt poddany czynności |
| przysłówkowy współczesny | -ąc | czytając | nie | czynność równoczesną |
| przysłówkowy uprzedni | -wszy, -łszy | zrobiwszy, zjadłszy | nie | czynność wcześniejszą |
Ten podział dobrze łączy się z szerszym rozpoznawaniem budowy wypowiedzeń. Poradnik o rodzajach zdań i równoważnikach pokazuje, dlaczego obecność formy czasownikowej nie zawsze oznacza, że w wypowiedzeniu występuje orzeczenie.
Najważniejsza różnica przebiega między formami odmiennymi i nieodmiennymi. „Czytający” można zmienić na „czytająca”, „czytające”, „czytającego” czy „czytającymi”. Z „czytając” nic podobnego zrobić się nie da.
Jedna litera potrafi zmienić funkcję całej konstrukcji: „czytający” opisuje kogoś, a „czytając” wprowadza dodatkową czynność.
Imiesłowy zachowują też związek ze znaczeniem czasownika. „Piszący” nadal wykonuje czynność pisania, „napisany” powstał w wyniku napisania, a „pisząc” informuje, że pisanie towarzyszy innej czynności. Nie są więc przypadkowymi wyrazami zakończonymi podobnymi literami.
Imiesłowy przymiotnikowe: -ący, -any/-ony/-ty
Imiesłów przymiotnikowy i przysłówkowy najłatwiej rozdzielić testem odmiany. Formy przymiotnikowe zachowują się w dużej mierze jak przymiotniki: odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje oraz zgadzają się z określanym rzeczownikiem.
Imiesłów przymiotnikowy czynny rozpoznaje się przede wszystkim po zakończeniu -ący. Oznacza osobę, zwierzę, przedmiot lub zjawisko, które wykonuje daną czynność albo pozostaje w określonym stanie.
Przykłady:
- chłopiec czytający książkę;
- pies biegnący przez ogród;
- kobieta czekająca na autobus;
- ludzie pracujący nocą;
- silnik pracujący bez przerwy.
„Czytający chłopiec” oznacza chłopca, który czyta. „Pracujący silnik” to silnik, który pracuje. Zależność można więc rozwinąć do pełnego zdania z czasownikiem osobowym.
Imiesłowy czynne tworzy się od czasowników niedokonanych, czyli takich, które przedstawiają czynność jako trwającą lub powtarzalną. Powstają formy „czytający” od „czytać”, „robiący” od „robić”, „piszący” od „pisać”. Nie tworzy się w ten sam sposób imiesłowu czynnego od czasownika dokonanego „napisać”, ponieważ znaczenie zakończonej czynności kłóci się z funkcją tej formy.
Imiesłów przymiotnikowy bierny pokazuje sytuację od drugiej strony. Opisywana osoba lub rzecz nie jest wykonawcą, lecz obiektem działania: „napisany list” to list, który ktoś napisał, „umyte okno” zostało przez kogoś umyte, a „zbudowany most” jest efektem budowania.
Typowe zakończenia to:
- -any: napisany, przeczytany;
- -ony: zrobiony, znaleziony;
- -ny: wybrany, zamknięty ma inną końcówkę, ale należy do tej samej grupy;
- -ty: umyty, odkryty, wypity.
Nie każdy czasownik pozwala utworzyć naturalny imiesłów bierny. Forma ta wiąże się przede wszystkim z czasownikami, przy których występuje obiekt poddawany czynności.
Jedna cecha, dwa źródła
Porównanie najlepiej działa na parze:
„Student piszący pracę siedział w bibliotece”.
„Praca napisana przez studenta trafiła do promotora”.
W pierwszym zdaniu student wykonuje czynność, dlatego pojawia się forma czynna „piszący”. W drugim centrum konstrukcji stanowi praca poddana działaniu, więc użyto formy biernej „napisana”.
W tekstach z 2026/2027 dochodzi jeszcze kwestia ortograficzna. Aktualne Zasady pisowni i interpunkcji polskiej Rady Języka Polskiego nakazują zasadniczo łączną pisownię „nie” z imiesłowami przymiotnikowymi czynnymi i biernymi, niezależnie od ich interpretacji czasownikowej lub przymiotnikowej: „niepalący”, „nieznający”, „nienapisany”, „nieprzewidziany”.
Szerszy mechanizm tej zmiany opisuje również poradnik o pisowni łącznej i rozdzielnej, oparty na normie obowiązującej od 1 stycznia 2026 roku.
Imiesłowy przysłówkowe: -ąc, -łszy/-wszy
Imiesłowy przysłówkowe się nie odmieniają. Ich zadaniem nie jest opis rzeczownika, lecz dodanie do głównego zdania drugiej czynności. Stąd konstrukcje „idąc do pracy”, „czytając książkę”, „zjadłszy śniadanie” czy „zamknąwszy drzwi”.
Są dwa typy, a różnica dotyczy czasu względem czynności głównej.
Imiesłów przysłówkowy współczesny ma zakończenie -ąc i informuje, że obie czynności odbywają się równocześnie.
„Wracając do domu, rozmawiała przez telefon”.
Powrót i rozmowa trwają w tym samym czasie.
„Słuchając wykładu, robił notatki”.
Słuchanie odbywa się równolegle z notowaniem.
Tę formę tworzy się od czasowników niedokonanych: „czytać” daje „czytając”, „iść” daje „idąc”, „pracować” daje „pracując”.
Imiesłów przysłówkowy uprzedni kończy się na -wszy lub -łszy i wskazuje, że pierwsza czynność została zakończona przed drugą.
„Przeczytawszy raport, wysłała odpowiedź”.
Najpierw przeczytała raport, później wysłała odpowiedź.
„Zjadłszy obiad, wyszedł na spacer”.
Najpierw skończył posiłek, dopiero potem wyszedł. Ten rodzaj wiąże się z czasownikami dokonanymi, bo opisuje działanie wcześniejsze i zakończone.
Poniższe imiesłowy przykłady pokazują różnicę szczególnie wyraźnie:
| Konstrukcja | Relacja czasowa |
|---|---|
| Pisząc wiadomość, słuchał muzyki. | czynności równoczesne |
| Napisawszy wiadomość, odłożył telefon. | pierwsza czynność zakończyła się wcześniej |
| Jedząc kolację, oglądali film. | czynności równoczesne |
| Zjadłszy kolację, wyszli z domu. | jedzenie zakończyło się przed wyjściem |
Imiesłów uprzedni występuje dziś rzadziej w codziennej mowie. Konstrukcja „Zjadłszy obiad, wyszedł” jest poprawna, lecz w swobodnej rozmowie częściej pojawi się „Kiedy zjadł obiad, wyszedł”. Nie oznacza to, że forma -wszy lub -łszy jest archaicznym błędem. Nadal przydaje się w tekstach literackich, narracyjnych i tam, gdzie pozwala zwięźle ustawić kolejność wydarzeń.
„-ąc” oznacza najczęściej „w tym samym czasie”, a „-wszy/-łszy” — „najpierw to, potem tamto”.
Przecinek przy imiesłowach
Nie wszystkie imiesłowy uruchamiają tę samą regułę interpunkcyjną. Sam imiesłów przymiotnikowy nie wymaga przecinka tylko dlatego, że jest imiesłowem: „Biegnący chłopiec przewrócił się”, „Napisany wczoraj raport leży na biurku”.
Inaczej działa przecinek przy imiesłowie przysłówkowym. Konstrukcje oparte na formach zakończonych na -ąc, -wszy i -łszy oddziela się od pozostałej części wypowiedzenia przecinkiem.
Poprawnie:
- Czytając książkę, robiła notatki.
- Zobaczywszy wynik, zadzwonił do kolegi.
- Pracował przy biurku, słuchając muzyki.
- Marta, wychodząc z sali, zgasiła światło.
Rada Języka Polskiego wyjaśnia, że imiesłowy przysłówkowe należy wydzielać przecinkiem także wtedy, gdy występują bez własnych określeń. Nie wraca więc stara szkolna wątpliwość „czy przecinek jest potrzebny, skoro imiesłów stoi sam?”. Jest potrzebny.
Ten sam mechanizm opisuje poradnik Przecinki bez tajemnic, gdzie formy na -ąc, -łszy i -wszy zostały ujęte jako osobna reguła praktycznej korekty.
Jeśli w zdaniu pojawia się forma na -ąc, -wszy lub -łszy, najpierw trzeba ustalić, czy tworzy imiesłowową konstrukcję z dodatkową czynnością. Jeśli tak, jej granicę zaznacza przecinek.
Szczególne znaczenie ma pojęcie imiesłowowy równoważnik zdania. Konstrukcja „Wracając z pracy” nie ma osobowego orzeczenia, ale przekazuje informację odpowiadającą zdaniu „kiedy wracał z pracy”. Właśnie dlatego może stanowić część wypowiedzenia zbliżoną funkcją do zdania podrzędnego.
Błąd: niezgodność podmiotów
Przecinek można postawić idealnie i nadal zbudować błędne zdanie. Najpoważniejsza pułapka przy imiesłowie przysłówkowym dotyczy wykonawcy czynności.
Zasada jest konkretna: czynność wyrażona imiesłowem i czynność wyrażona orzeczeniem powinny odnosić się do tego samego podmiotu.
„Idąc do szkoły, spotkałem Pawła” jest poprawne. To ta sama osoba idzie i spotyka.
Problem pojawia się tutaj:
„Idąc do szkoły, zaczął padać deszcz”.
Gramatycznie konstrukcja sugeruje, że to deszcz szedł do szkoły. Sens pozwala domyślić się intencji autora, ale budowa zdania jest wadliwa.
| Błędnie | Co nie działa | Poprawa |
|---|---|---|
| Idąc do szkoły, zaczął padać deszcz. | deszcz nie jest wykonawcą „idąc” | Kiedy szedłem do szkoły, zaczął padać deszcz. |
| Czytając książkę, zadzwonił telefon. | telefon nie czytał | Kiedy czytałam książkę, zadzwonił telefon. |
| Wychodząc z domu, klucze zostały na stole. | klucze nie wychodziły | Wychodząc z domu, zostawiłem klucze na stole. |
| Jadąc autobusem, zobaczyła mnie reklama. | reklama nie jechała | Jadąc autobusem, zobaczyłam reklamę. |
| Otworzywszy okno, do pokoju wpadło zimne powietrze. | powietrze nie otworzyło okna | Otworzywszy okno, poczułem zimne powietrze. |
Takie konstrukcje bywają zabawne właśnie dlatego, że gramatyka przypisuje czynność niewłaściwemu wykonawcy. „Spacerując po parku, zaatakowała mnie wiewiórka” formalnie przedstawia wiewiórkę spacerującą po parku. Jeśli rzeczywiście to ona spacerowała, zdanie jest dobre. Jeśli spacerowała osoba mówiąca, konstrukcja wymaga zmiany.
Najprostszy test polega na zadaniu dwóch pytań: kto wykonuje czynność z imiesłowu i kto wykonuje czynność z orzeczenia? Jeśli odpowiedzi są różne, zdanie zwykle trzeba przebudować.
Nie zawsze najlepszą poprawką jest pozostawienie imiesłowu. Często naturalniejsze okazuje się zwykłe zdanie podrzędne: „Kiedy wracałam z pracy, zadzwonił telefon”. Zwięzłość nie jest wartością, jeśli powoduje błąd logiczny.
Tabela + ćwiczenia
Cały system można sprowadzić do czterech decyzji. Odmienność wskazuje rodzinę przymiotnikową lub przysłówkową, a znaczenie rozstrzyga konkretny typ.
| Forma | Typ | Szybki test |
|---|---|---|
| biegnący | przymiotnikowy czynny | kto/co wykonuje czynność? |
| zamknięty | przymiotnikowy bierny | kto/co został poddany czynności? |
| biegnąc | przysłówkowy współczesny | co dzieje się równocześnie? |
| dobiegłszy | przysłówkowy uprzedni | co zakończyło się wcześniej? |
Dobry algorytm rozpoznawania wygląda tak:
- Najpierw należy sprawdzić, czy forma kończy się na -ący, -ny/-ony/-ty, -ąc, -wszy albo -łszy.
- Potem ustalić, czy wyraz się odmienia.
- Przy formie przymiotnikowej trzeba rozpoznać, czy określany rzeczownik wykonuje czynność, czy jej podlega.
- Przy formie przysłówkowej trzeba ustalić relację czasową między dwiema czynnościami.
- Na końcu należy sprawdzić przecinek i zgodność podmiotów.
Krótkie ćwiczenie
Rozpoznaj typ wyróżnionej znaczeniowo formy:
- Dziewczyna stojąca przy oknie czytała wiadomość.
- Zamknięte drzwi tłumiły hałas z korytarza.
- Wracając do domu, zadzwonił do rodziców.
- Skończywszy pracę, wyłączyła komputer.
- Uczniowie przygotowujący prezentację zostali po lekcji.
- Przeczytany artykuł odłożyłem na biurko.
Odpowiedzi: „stojąca” i „przygotowujący” są imiesłowami przymiotnikowymi czynnymi; „zamknięte” oraz „przeczytany” są bierne; „wracając” jest imiesłowem przysłówkowym współczesnym, a „skończywszy” uprzednim.
Drugie ćwiczenie polega na znalezieniu błędu:
- Jadąc rowerem, spadła mi czapka.
- Odrobiwszy lekcje, Kuba włączył grę.
- Rozmawiając przez telefon, autobus odjechał.
- Słuchając nauczyciela, uczniowie zaznaczali najważniejsze informacje.
Drugie i czwarte zdanie są poprawne. W pierwszym „czapka” nie jedzie rowerem, a w trzecim autobus nie prowadzi rozmowy przez telefon. Poprawne wersje mogą brzmieć: „Kiedy jechałem rowerem, spadła mi czapka” oraz „Kiedy rozmawiałem przez telefon, autobus odjechał”.
Przy samodzielnej korekcie pomocny jest też poradnik pokazujący, jak sprawdzać tekst pod kątem błędów. Imiesłowy dobrze kontrolować osobno: najpierw wyszukać końcówki, potem sprawdzić przecinki i wykonawców obu czynności.
FAQ
Jakie są cztery rodzaje imiesłowów?
Są dwa imiesłowy przymiotnikowe, czynny i bierny, oraz dwa przysłówkowe, współczesny i uprzedni. Czynny ma charakterystyczną końcówkę -ący, bierny często -ny, -ony lub -ty, współczesny kończy się na -ąc, a uprzedni na -wszy albo -łszy. Pierwsze dwa się odmieniają, drugie pozostają niezmienne.
Kiedy stawia się przecinek przed imiesłowem?
Reguła dotyczy przede wszystkim konstrukcji z imiesłowami przysłówkowymi zakończonymi na -ąc, -wszy i -łszy. Oddziela się je przecinkiem od reszty wypowiedzenia, także gdy sam imiesłów nie ma dodatkowych określeń. Sam imiesłów przymiotnikowy nie wymaga przecinka tylko z powodu swojej formy.
Co to jest równoważnik zdania z imiesłowem?
Równoważnik zdania z imiesłowem przysłówkowym opisuje dodatkową czynność bez osobowej formy czasownika, np. „Wracając do domu, spotkałam Annę”. Konstrukcję „wracając do domu” można rozwinąć do „kiedy wracałam do domu”. W obu częściach wykonawcą czynności musi być ta sama osoba.
Cztery nazwy brzmią szkolnie, ale mechanizm jest regularny. -ący wskazuje wykonawcę, formy bierne pokazują obiekt działania, -ąc łączy czynności równoczesne, a -wszy i -łszy ustawiają jedną czynność przed drugą. Najwięcej błędów nie powstaje przy rozpoznawaniu końcówki, lecz wtedy, gdy przecinek jest pominięty albo imiesłów przypadkiem dostaje innego wykonawcę niż główne zdanie.
