Jak napisać dobre zakończenie tekstu naukowego (z przykładami)

Zakończenie to ostatnie, co czyta promotor i recenzent — i często to ono decyduje o końcowym wrażeniu. Tymczasem wielu autorów traktuje je po macoszemu, sklejając kilka ogólników. W tym poradniku pokazujemy, jak napisać mocne zakończenie tekstu naukowego, co w nim zawrzeć, czego unikać oraz czym różni się podsumowanie od konkluzji. Dodajemy też wskazówki dla eseju naukowego.

Po co jest zakończenie

Zakończenie spina całą pracę w logiczną całość. Jego zadaniem nie jest streszczenie wszystkiego po kolei, lecz synteza — pokazanie, do czego doprowadziły rozważania i czy cel został osiągnięty. To miejsce, w którym odpowiadasz na postawione na początku pytania.

Co zawrzeć w zakończeniu

• powrót do celu — czy i w jakim stopniu został zrealizowany;
• synteza najważniejszych wniosków, a nie ich proste powtórzenie;
• odpowiedź na hipotezy: potwierdzone czy obalone;
• ograniczenia badania i kierunki dalszych prac;
• krótka, mocna myśl zamykająca.

Podsumowanie, zakończenie i konkluzja — różnice

Te trzy pojęcia bywają mylone. Gdy pytasz „co to znaczy konkluzja”, mowa o wniosku końcowym — myśli, która wynika z całego wywodu. Jak napisać podsumowanie? Podsumowanie zbiera fakty i ustalenia; zakończenie idzie dalej — interpretuje je i wskazuje znaczenie. W skrócie: podsumowanie mówi „co ustaliłem”, a konkluzja — „co z tego wynika”.

Czego unikać

• wprowadzania nowych treści, danych lub cytatów;
• dosłownego powtarzania wstępu;
• pustych formułek („reasumując, temat jest ważny”);
• nadmiernej długości — zakończenie ma być zwięzłe.

Zakończenie w eseju naukowym

W eseju zakończenie ma nieco inny charakter niż w pracy badawczej. Pytania „esej naukowy” oraz „jak napisać esej naukowy” najczęściej dotyczą właśnie tego, jak elegancko domknąć argumentację. W eseju finał powinien wracać do tezy postawionej we wstępie i pokazywać, jak argumenty ją wsparły — bez sztywnego wyliczania wniosków, za to z wyraźną puentą. Dobry esej akademicki przykład kończy się myślą, która zostaje z czytelnikiem.

Schemat akapitów zakończenia

Dobre zakończenie ma wyraźną budowę. Najczęściej składa się z trzech–czterech akapitów, które prowadzą czytelnika od przypomnienia celu do końcowej myśli. Taki schemat sprawdza się zarówno w pracy licencjackiej, jak i magisterskiej.

• akapit pierwszy — przypomnienie celu i krótkie nawiązanie do problemu badawczego;
• akapit drugi — synteza najważniejszych wyników i odpowiedź na hipotezy;
• akapit trzeci — ograniczenia badania oraz kierunki dalszych prac;
• akapit czwarty — mocna myśl zamykająca lub wskazanie praktycznego znaczenia.

Zwroty, które pomagają i które szkodzą

Niektóre sformułowania nadają zakończeniu profesjonalny ton, inne brzmią jak wypełniacz. Warto sięgać po zwroty, które rzeczywiście porządkują wywód: „przeprowadzona analiza wykazała”, „uzyskane wyniki pozwalają stwierdzić”, „w świetle zebranych danych”. Unikaj za to pustych formuł w rodzaju „podsumowując powyższe rozważania, należy stwierdzić, że temat jest ciekawy” — nie wnoszą nic poza objętością.

Zachowaj też naukowy, powściągliwy ton. Zakończenie nie jest miejscem na emocjonalne deklaracje ani na przesadne uogólnienia wykraczające poza to, co faktycznie wykazałeś.

Zakończenie a streszczenie i abstrakt

Zakończenia nie należy mylić ze streszczeniem ani z abstraktem. Abstrakt to zwięzła zapowiedź całej pracy, umieszczana na początku i pisana z myślą o kimś, kto jeszcze pracy nie czytał. Zakończenie przeciwnie — zakłada, że czytelnik zna już cały wywód, i wyciąga z niego wnioski. Pisanie ich w ten sam sposób to częsty błąd; więcej o różnicach piszemy w poradniku o dobrym abstrakcie.

Przykład zwięzłego zakończenia

Przeprowadzona analiza potwierdziła, że regularne notowanie poprawia jakość prac pisemnych. Cel pracy został osiągnięty, a postawiona hipoteza — potwierdzona. Ograniczeniem badania była niewielka próba; warto powtórzyć je na większej grupie. Wyniki sugerują, że warto włączyć techniki notowania do programu zajęć z pisania.

Przykładowe zakończenie pracy badawczej

Kiedy najlepiej napisać zakończenie

Choć zakończenie znajduje się na końcu pracy, nie musisz pisać go jako ostatniego. Wielu autorów wraca do wstępu i zakończenia po ukończeniu części głównej — wtedy widać już, co rzeczywiście udało się wykazać. Dobrym nawykiem jest zestawienie wstępu i zakończenia obok siebie i sprawdzenie, czy się ze sobą „rozmawiają”: czy pytania postawione na początku znajdują odpowiedź na końcu. Jeśli wstęp obiecuje coś, czego zakończenie nie dotrzymuje, to sygnał, że któryś z tych fragmentów wymaga poprawki.

Na koniec przeczytaj zakończenie na głos. To prosty test: jeśli brzmi jak zbiór ogólników, popraw je; jeśli wyraźnie odpowiada na cel i zostawia czytelnika z jasną myślą — spełnia swoje zadanie.

Zakończenie najłatwiej napisać, gdy od początku masz jasny cel badawczy i czytelne hipotezy. O tym, jak rozpocząć tekst, piszemy z kolei w poradniku o wstępie do tekstu naukowego.