Magdalena Kowalczyk
„Dokonanie analizy zebranych danych pozwoliło na sformułowanie wniosków dotyczących badanego zjawiska” – takie zdanie brzmi znajomo dla każdego, kto czytał choć jedną pracę dyplomową albo dokument urzędowy. I choć gramatycznie jest poprawne, czyta się je z większym wysiłkiem niż „przeanalizowaliśmy dane i wyciągnęliśmy wnioski o badanym zjawisku”.
Nominalizacja – zjawisko, które stoi za tą różnicą – to jeden z najbardziej niedocenianych powodów, dla których teksty naukowe i urzędowe bywają trudne w odbiorze, mimo że żadne ze słów nie jest „trudne” w tradycyjnym sensie. W tym tekście pokażemy, co to jest, dlaczego jest tak powszechna w polskim piśmie formalnym i jak rozpoznać moment, w którym warto z niej zrezygnować.
Co to jest nominalizacja i jak rozpoznać ją w tekście
Nominalizacja to proces zamiany czasownika (lub całego zdania z czasownikiem) na rzeczownik odczasownikowy – najczęściej zakończony na „-anie”, „-enie” lub „-cja”. „Analizować” staje się „analizą” albo „dokonaniem analizy”, „zbadać” staje się „zbadaniem” lub „przeprowadzeniem badania”.
Przykłady nominalizacji w praktyce
Najłatwiej zobaczyć różnicę na konkretnych przykładach – te same informacje, zapisane w dwóch wersjach.
| Forma z nominalizacją | Forma czasownikowa | Co się zmienia |
|---|---|---|
| dokonanie analizy danych | przeanalizowano dane | tekst staje się bardziej dynamiczny |
| przeprowadzenie badania ankietowego | przeprowadzono badanie ankietowe | krótsza, jaśniejsza konstrukcja |
| podjęcie decyzji o wyborze metody | wybrano metodę | mniej słów, ten sam sens |
| realizacja celów badawczych | zrealizowano cele badawcze | konkretniejsze, bardziej czytelne |
W każdym z tych przykładów forma z nominalizacją nie jest „błędna” – jest po prostu dłuższa i bardziej abstrakcyjna. Akcja, która faktycznie się wydarzyła (kto coś zrobił), zostaje schowana wewnątrz rzeczownika, a na pierwszy plan wychodzi sam fakt istnienia tej czynności.
Jeśli interesuje Cię, jak podobne mechanizmy wpływają na konstrukcję zdań w tekstach naukowych, warto też zajrzeć do tekstu o stronie biernej i czynnej – nominalizacja i strona bierna często występują razem i wzajemnie się wzmacniają.
Dlaczego nominalizacja jest tak powszechna w polskich tekstach
Nominalizacja nie pojawia się w tekstach przypadkowo – ma swoje korzenie w tradycji pisania formalnego, w której bezosobowość była traktowana jako synonim obiektywności. „Dokonano pomiaru” brzmi bardziej „naukowo” niż „zmierzyliśmy”, mimo że oba zdania opisują dokładnie to samo zdarzenie.
Problem polega na tym, że ta tradycja przeniosła się do tekstów, w których bezosobowość nie jest już potrzebna – do blogów, artykułów popularnonaukowych, a nawet komunikacji wewnętrznej w firmach. W efekcie powstają teksty, które brzmią poważnie, ale czyta się je znacznie dłużej niż powinno.
Nominalizacja często idzie w parze z innym zjawiskiem – używaniem skomplikowanych, wieloskładnikowych wyrażeń tam, gdzie wystarczyłoby jedno słowo. Jeśli ten temat jest dla Ciebie bliski, sprawdź tekst o dużych słowach w tekście naukowym – wiele z opisanych tam przykładów to właśnie nominalizacje w przebraniu „naukowego” słownictwa.
Jak nominalizacja wpływa na czytelność tekstu
Z perspektywy czytelnika, nominalizacja działa jak dodatkowa warstwa, którą trzeba „odkodować”, zanim dojdzie się do sensu zdania. Mózg musi najpierw zidentyfikować rzeczownik odczasownikowy, odtworzyć skrytą za nim czynność, a potem dopiero zrozumieć, kto i co właściwie zrobił.
Nominalizacja nie czyni tekstu trudniejszym intelektualnie – czyni go trudniejszym do przeczytania. To różnica między tekstem, który trzeba odszyfrować, i tekstem, który po prostu się rozumie.
— dr Ewa Markowska, językoznawczyni specjalizująca się w stylu naukowym
Efekt nominalizacji jest szczególnie widoczny w długich tekstach – pojedyncze zdanie z nominalizacją nie stanowi problemu, ale akapit, w którym każde zdanie zawiera dwie lub trzy takie konstrukcje, staje się ciężki w sposób, który czytelnik odczuwa, nawet jeśli nie umie nazwać przyczyny.
Kiedy nominalizacja jest uzasadniona, a kiedy szkodzi
Nominalizacja nie jest zjawiskiem, które trzeba całkowicie wyeliminować – w niektórych kontekstach jest po prostu naturalna, a czasem nawet pożądana.
- Gdy nominalizacja staje się tematem zdania – na przykład „Analiza danych wykazała trzy główne tendencje” jest naturalna, bo „analiza” jest tu rzeczywistym podmiotem rozważań, a nie ukrytą czynnością.
- Gdy odbiorca jest bardziej zainteresowany wynikiem niż wykonawcą czynności – w niektórych kontekstach formalnych to rozróżnienie ma znaczenie.
- Gdy nominalizacja pojawia się w nazwach własnych, tytułach rozdziałów czy nagłówkach – „Metodologia badania” jest naturalnym tytułem, podczas gdy „Jak zbadaliśmy” w tej funkcji brzmiałoby nienaturalnie.
Poniższa tabela pokazuje to rozróżnienie w bardziej uporządkowanej formie.
| Sytuacja | Nominalizacja uzasadniona? | Dlaczego |
|---|---|---|
| Tytuł rozdziału lub sekcji | tak | nominalizacja brzmi naturalnie jako nazwa, nie jako opis czynności |
| Zdanie opisujące wynik badania | częściowo | jeśli „wynik” jest faktycznym tematem zdania, nominalizacja jest naturalna |
| Długi akapit z wielokrotnymi nominalizacjami | nie | kumulacja nominalizacji znacząco utrudnia czytanie |
| Zdanie opisujące konkretne działanie autora | nie | forma czasownikowa jest jasniejsza i bardziej dynamiczna |
Jak zamieniać nominalizacje na żywsze formy – praktyczne techniki
Eliminowanie nominalizacji nie polega na mechanicznym zastępowaniu każdego rzeczownika odczasownikowego czasownikiem – to prowadziłoby do tekstu, który brzmi nienaturalnie w drugą stronę. Chodzi raczej o świadomy wybór tam, gdzie forma czasownikowa rzeczywiście poprawia czytelność.
Kilka technik, które warto wypróbować podczas redakcji:
- znajdź w zdaniu rzeczownik zakończony na „-anie”, „-enie” lub „-cja” i zapytaj, jaki czasownik się za nim kryje,
- sprawdź, czy w zdaniu jest jasne, kto wykonuje czynność – jeśli nie, nominalizacja może to maskować,
- przeczytaj zdanie na głos w obu wersjach – z nominalizacją i bez – i zwróć uwagę, która brzmi naturalniej,
- jeśli w jednym akapicie znajdziesz więcej niż dwie–trzy nominalizacje, to sygnał, że warto przeredagować całość, nie tylko pojedyncze zdania.
Ten proces ma wiele wspólnego z ogólną pracą nad zwięzłością tekstu – więcej technik, które wspierają ten cel, znajdziesz w tekście o zwięzłości tekstu naukowego. Eliminowanie nominalizacji to też w pewnym sensie forma wykreślania – nie słów, a konstrukcji, które niepotrzebnie wydłużają tekst. Jeśli ten temat Cię interesuje, sprawdź tekst o sztuce wykreślania.
Najczęstsze błędy podczas eliminowania nominalizacji
Nadmierna korekta bywa równie problematyczna jak nadmiar nominalizacji – warto znać typowe pułapki, w które łatwo wpaść na tym etapie.
- Zamiana każdej nominalizacji na czasownik, nawet tam, gdzie brzmi to wymuszone – na przykład w tytułach rozdziałów.
- Tworzenie zdań, w których podmiotem staje się „my” lub „ja” w sposób, który nie pasuje do konwencji danego tekstu.
- Skupianie się wyłącznie na pojedynczych słowach, bez sprawdzenia, czy całe zdanie po zmianie wciąż brzmi naturalnie.
- Eliminowanie nominalizacji w nagłówkach i tytułach – tam ta forma jest często konwencją gatunkową, a nie problemem stylistycznym.
- Traktowanie każdej nominalizacji jako błędu – w rzeczywistości to narzędzie językowe, które bywa przydatne, jeśli jest stosowane świadomie.
Jeśli pracujesz na poziomie całych akapitów, a nie pojedynczych zdań, pomocne może być również spojrzenie na to, jak skonstruowany jest sam akapit – tekst o akapicie w tekście naukowym pokazuje, jak struktura akapitu wpływa na to, czy nominalizacje „rzucają się w oczy”, czy są niezauważalne.
Jak wytrenować ucho na nominalizacje
Najskuteczniejszym sposobem na radzenie sobie z nominalizacją nie jest jednorazowa korekta jednego tekstu, a wyrobienie nawyku zauważania tej konstrukcji podczas pisania – z czasem staje się to automatyczne.
Na początku warto wspomagać się narzędziami, które automatycznie wskazują potencjalne nominalizacje w tekście – wiele programów do sprawdzania tekstu oznacza długie rzeczowniki odczasownikowe jako sugestie do rozważenia. Więcej o takich narzędziach znajdziesz w tekście o sprawdzaniu tekstu pod kątem błędów – to dobry pierwszy krok, zanim nauczysz się rozpoznawać te konstrukcje samodzielnie podczas pisania.
FAQ – najczęściej zadawane pytania o nominalizację
Czy nominalizacja jest błędem językowym?
Nie. To poprawna konstrukcja gramatyczna, która w niektórych kontekstach jest naturalna i potrzebna. Problemem staje się dopiero jej nadmiar, szczególnie w długich tekstach.
Czy w tekstach naukowych nominalizacja jest wymagana?
Nie jest wymagana, choć jest częsta ze względu na tradycję stylu formalnego. Coraz więcej wskazówek redakcyjnych zaleca jednak ograniczanie jej tam, gdzie nie wpływa to na precyzję tekstu.
Jak rozpoznać nominalizację we własnym tekście?
Szukaj rzeczowników zakończonych na „-anie”, „-enie” lub „-cja”, które opisują czynność – na przykład „wykonanie”, „przeprowadzenie”, „realizacja”. Jeśli da się je łatwo zamienić na czasownik bez utraty sensu, to sygnał nominalizacji.
Czy AI może pomóc w wykrywaniu nominalizacji?
Tak, wiele narzędzi do sprawdzania tekstu oznacza takie konstrukcje jako potencjalne miejsca do uproszczenia. Finalna decyzja, czy je zmienić, powinna jednak zależeć od kontekstu całego zdania i akapitu.
Ile nominalizacji jest „za dużo” w jednym tekście?
Nie ma jednej liczby, która działa dla każdego tekstu, ale jeśli w jednym akapicie znajdziesz więcej niż dwie–trzy nominalizacje, warto sprawdzić, czy część z nich można zamienić na formy czasownikowe bez utraty precyzji.